نوبندگان از سال 1384 در تقسیمات کشوری نامِ شهر را به خود گرفته است، پیش از آن به عنوان یکی از بخش‌های شهرستان فسا در استان فارس شناخته می‌شد. نوبندگان در جنوب شرق فارس و در مسیرِ جاده‌ی  فسا به داراب قرار دارد.

مسافتِ نوبندگان تا مرکز استان(شیراز) 150 کیلومتر، تا شهرستان فسا 20 کیلومتر و تا شهرستان داراب 75 کیلومتر است. از نوبندگان تا شهرستان جهرم نیز 60 کیلومتر راه آسفالت وجود دارد. 

 نوبندگان در محدوده‌ی عرضی ″80 .58 ′51 °28 (شمالی) و محدوه‌ی طولی ″85. 08 ′50 °53 (شرقی) قرار دارد.(بر اساس نرم افزار Google Earth)ارتفاع  نوبندگان از سطح دریا   1270 متر می باشد.

 جمعیت بخش نوبندگان بر اساس سرشماری سال 1385برابر با 11695 نفر و در سال 1392 برابر با 11257 نفر و 3248 خانوار که از این مقدار 5572 نفر مرد و 5685 نفر زن برآورد شده است. سرشماری نشان می دهد که جمعیت خودِ نوبندگان برابر با 2704 نفر می باشد که از این تعداد، 1361 نفر زن و 1343 نفر مرد در 821 خانوار می باشند. دین مردم نوبندگان اسلام است و مذهب آنان شیعه. پیش از انقلاب اسلامی علاوه بر مسلمانان، پیروان دین یهود نیز در این مکان زندگی می کرده اند. یهودیان نوبندگان در سال‌های تاسیس کشور اسراییل در سرزمین های اشغالی به اجبار به آن مناطق کوچانده می شوند. تعدادی نیز ایران را ترک نکرده و در شیراز سکونت می کنند.

در متون تاریخی دو منطقه را در اقلیم پارس به نام نوبندگان نامیده‌اند. بنابر شواهد، سابقه‌ی سکونت در این نقاط از دوران پیش از ورود اسلام است. مورخان دوره‌ی اسلامی یکی را در کوره‌ی شاپور و دیگری را در کوره‌ی دارابگرد (از نواحی فسا) یاد کرده‌اند.

آثار تاریخی نوبندگان:

1-آثار تاریخی نوبندگان پیش از ورود اسلام

پیرامون محدوده‌ی نوبندگان تپه های باستانی و بقایای آثار معماری متعلق به دوران پیش از ورود اسلام قابل مشاهده است. تنگ خمار در 5 کیلومتری نوبندگان و روستای سنان و روستای غیاث آباد یکی از این آثار است که به عنوان میراث ملی توسط سازمان میراث فرهنگی استان فارس ثبت شده است. 

تنگ خمار شامل محوطه‌ای باستانی در کناره‌ی رودخانه‌ا‌ی فصلی و دو کوه مجاور هم است. بین دوکوه فاصله ای چندمتری ست شبیه تنگه. بالای یکی از کوه‌ها (کوه سمت راست) بقایای معماری سنگچین با ملات های ساروج و گچ همچنان باقیست. بر بدنه‌ی همین کوه پله‌هایی نقر شده که از منظری دورتر، شکلی شبیه خطِ زیگزاگ را تداعی می کند. دو مخزن به فرم مکعب مستطیل در دل این کوه تعبیه شده است. طول و عرض این مخزن‌ها بین سه تا چهار متر است و عمق یکی از آن‌ها در وضعیت کنونی، بیشتر از سی متر می‌باشد. ژرفای مخزن دیگر به دلیل آوارها و گذشت سالیان متمادی قریبِ ده تا بیست متر به نظر می‌رسد.بر بدنه ی کوه مجاور(کوه سمت چپ) راه بلند و باریکِ دستکندی وجود دارد که دو طرف کوه را به هم مرتبط می سازد. بر بدنه ی این مسیر، اثر تیشه و ابزار حفاری به وضوح قابل مشاهده است. در سالهای اخیر بین دوکوه و بر دهانه‌ی همان تنگه، سدی ساخته اند.پایین کوه و در محوطه‌ی تنگ خمار، مقدار زیادی از تکه سفالینه های دوران اشکانی و بعد از آن به چشم می‌آید. بقایای سه آسیاب نیز در محوطه وجود دارد.

 آثار یاد شده در محوطه‌ی تنگ خمار به صورت مجزا در تاریخ 26 اسفند 1386 ثبت ملی شده اند.

مخازن یاد شده به نامِ سه استودان شماره 1 و 2 و 3 و بقایای معماری بالای کوه به نامِ قلعه‌ی تنگ خمار و آسیاب ها را به نام آسیاب های دوره‌ی زندیه و قاجارِ تنگ خمار ، سازمان میراث فرهنگی  1386 به ثبت رسانده است.

 چند تپه‌ی باستانی دیگر نیز در حوالی نوبندگان وجود دارد که برخی از آن ها به ثبت رسیده و برخی هنوز اقدامی در جهت ثبتشان صورت نگرفته است. تپه‌های ثبت شده به نام "مجموعه تپه های نوبندگان" در تاریخ11 دی ماه 1380در آثار ملی جای گرفته اند. یکی از آثار ثبت نشده در محدوده‌ی جایی ست به نام "دشتِ چاری" روبه رویِ ورودی نوبندگان. در این مکان تکه سفالینه هایی از ادوار اسلامی و به وفور یافت می‌شود.

فاصله‌ی بین دو کوه مشهور به تنگ خمار 

 پله های ایجاد شده در کوه سمت راست

 

 مخزن آب یا استودان های تعبیه شده در کوه سمت راست تنگ خمار

 

 قسمتی از بقایای آسیاب‌های تنگ خمار                                                             کوره‌ی یکی از آسیابهای تنگ خمار

 

 تکه سفالینه‌های محدوده‌ی تنگ خمار

 

مسیر دستکند در کوه سمت چپ تنگ خمار 

2-آثار تاریخی پس از ورود اسلام

جناب ایرج افشار در کتاب "گلگشت در وطن" که حاصل چند دوره سفر به نقاط مختلف ایران است ودر دفتر دوم اسناد معماری ایران منتشر شدهاز سنگ قبرهای متعلق به قرن ششم قمری در نوبندگان یاد کرده اند. "از فسا به نوبندگان رفتیم نام نوبندگان یادآور نوبنده‌جان آبادی مشهوری ست که در ناحیت ارجان می بوده است و ذکر آن در بسیاری از کتب قدیم مذکور است. نوبندگان فسا آبادی بزرگی ست و روزگاری جایی معتبر بوده است. اعتبار گذشته اش را می توان از کاروانسرای خوش طرح و زیبای حاجی محمد حسین دریافت. آنجا روزگارانی بارانداز کاروان هایی بوده است که از سمت بندرعباس از جاده‌ی طارم و فسا به سوی شیراز می رفته اند.

در مسجد حاجی بی بی سنگ قبری دیدنی و تاریخی دیدم... آنچه بر آن نقر شده چنین است: "الشیخ العابد الع... الزاهد الفاضل محمدبن روزبه بن ابی نصر عفی الله و الرحمه العالمین فی ماه مرداد سنه ست و ستمائه  و الحمدلله رب العالمین"

... سندی ست از استعمال "مرداد" در یک کتیبه‌ی قدیمی به جای "امرداد"

... در شاهزاده علی نوبندگان بقایای چند سنگ قبر از قرن ششم دیدم. افسوس که اکثر آن ها را در پی دیوارها فرو کرده اند"

مرحوم افشار در دور دوم سفرهایش بار دیگر به نوبندگان فسا می آید و در این باره می نویسد: "بابا شیخ علی را دیدیم. می گویند قبر سیبویه است" (افشار، ایرج, ص 431 و 586)  

برخی باباشیخ علی را آرامگاه ابوعلی نحوی (ابن درستویه) از علمای علم نحو می دانند که در سال 288 به دنیا آمده و در سال 377 از دنیا رفته است. وی معاصر و مصاحب عضدالدوله دیلمی بوده و 19 کتاب تالیف کرده است. این در حالی ست که در کتاب نامه‌ی دانشوران مرگ ابن درستویه را در بغداد دانسته اند. با توجه به استقرارِ عضدالدوله در شیراز و مصاحبت نحوی با وی، احتمالِ فوتِ نحوی در بغداد کم رنگ تر است.  

دومین سند، کتابچه‌ی املاک اینجوی فارس است متعلق به سده‌ی هشتم هجری قمری که در قالب کتابی به نام اسناد معماری ایران- دفتر دوم- منتشر شده است. در این کتاب، مولف،ابوتراب الحسنی الحسینی انجوی،  نوبندگان را از قریه‌های ولایت فسا می نویسد. (سند شماره 13 ص 25) علاوه بر این، نام نوبندگان اطراف کازرون را به عنوان ولایت ذکر کرده و اسامی 10 قریه ی آن را آورده است. (سند 13 ص 20) (تصحیح ایرج افشار، شیخ الجکمایی, ص 20 و 25)

در کتاب فارسنامه‌ ناصری که از منابع مهم تاریخ فارس به شمار می رود، نام نوبندگان فسا ابتدا پیرامون وقایع سال 1248 قمری آورده می شود. آنجا که نواب فرمانفرما، از راه نوبندگان وارد صحرای داراب می شود و مدتی را در آن مناطق به "عیش و عشرت" می گذراند.(ج اول ص 726). پس از آن نویسنده، در جلد دوم فارسنامه هنگامِ معرفی محلات شیراز و بزرگان و اعیان و علما، در ذکر احوال میرزا صدرالدین محمد معروف به میرزای کوچک می نویسد: "... در سال 1128ق در شیراز متولد گردید...(اواخرِ دوران صفوی) در سال 1199ق در قریه رونیز فسا وفات یافت... و از مآثر او قنات و مزرعه صدرآباد و باغ صدرآباد واقع در ناحیه‌ی نوبندگان فسا است..." (فسایی، میرزا حسن, ج دوم ص 925) در جای دیگری پیرامونِ احوال میرزا سید علی حکمت(1197- 1263ق) پزشک، شاعر و خوشنویس شهیر آورده شده است: " ... مدتی برای سرپرستی املاک موروثه خود در قریه نوبندگان فسا توقف فرمود، پس عود به شیراز نمود..." (همان ص 1105)

همچنین در احوال حاجی دایی آورده شده است: "چون خالوي عالی جنابان میرزا حسن علی خان و حیدر علی خان نواب هندي است او را حاجی دائی گویند. املاکی در قریه نوبندگان فسا خریده، معیشت و زندگانی را از سرپرستی املاك مکتسبه خود نماید، مردي است راست گفتار و درست کردار، نه از کسی ستمی کشد و نه بر کسی اشتلمی کند. در سال 1249 ق تولد یافته است"

علاوه بر این در فارسنامه‌ی ناصری اسامی و شرح حال مختصری از افراد نامیِ آن دوران که اهل نوبندگان بوده اند آورده شده است.

در آثار عجم نیز فرصت شیرازی به طور کلی و مختصر اشاره ای به نوبندگان کرده است. "... دو فرسنگ دیگر آمدم در نوبندگان که از توابع شهر فسا ست. قصبه آبادیست. جمعیتش بسیار. گویند از بناهای شاپور است" (فرصت شیرازی، محمد نصیر, ج 1ص 151)

در کتابِ دیار من نوبندگان، قسمت هایی از سفرنامه‌ی محمد حسین مهندس قاجار،که سفری را در سال 1308 ق به منظور برآورد هزینه‌‌های مرمتِ راه شیراز- جهرم و داراب، از طریق فسا انجام داده و از نوبندگان نیز دیدن کرده است، به تفصیل پیرامون آنجا نکاتی نوشته است. برای نمونه چنین آمده: "... شکار جلگه‌ی نوبندگان آهوست. در دامنه کوه تودج و شانه کبک و پازن موجود است... نوبندگان از قلاع قدیمه فارس و در دوقلعه داخل یکدیگر هزار خانوار رعیت سکنی دارند... در باغات اطراف بقدر کفایت اهالی میوه تابستانی مختصر بوده است. آب نوبندگان از چشمه نهر حسن است و گوارا. هوای آن گرم و سالم. مردمانش آرام و اصل قلعه تمیز و خانه های عالی دارند. شلتوک و صیفی آن مرغوب است. آهنگری آن خاصه شش پر سازی خالی از امتیاز نیست...انگور دیمی، پیوند بادام کوهی آن در تودج بسیار خوب می شود و کلیه‌ی این کوه تمام درخت با منفعت است. ملای معروف ندارد. نوکر دیوانی نمی دهند(تفنگچی یا نوکر در اختیار حکومت نمی‌دهند)..."

آنچنان که بین اهالی نیز همچنان رایج است، بافت تاریخی نوبندگان به دو قلعه‌ی بالا و قلعه‌ی پایین مشهور است، که هر کدام به محله هایی دسته بندی می شوند. (دو قلعه داخل هم بوده است) حصارِ نوبندگان سال ها پیش تخریب شده. بنا بر روایت اهالی، نوبندگان دو دروازه داشته که تا دهه‌ی 70 نیز آثاری از آن ها بر جا بوده است.

 

در این نقشه، محدوده‌ی بافت قدیمی نوبندگان و دو قلعه‌ی بالا و پایین نشان داده شده است.

 محله های نوبندگان:

نتیجه ی مطالعات میدانی نشان می دهد که برخی از محلات در بین اهالی با نامی مشخص و ثابت شناخته شده و برخی به دو یا سه نام معرفی شده اند. از طرفی محدوده‌ی تعدادی از محلات در ذهن ساکنین کنونی متغیر است. به نظر می رسد که یکی از دلایل چنین مساله ای، تغییر نام محلات در دوره های مختلف است. امکان وجود زیرمحله ها و تعمیم اسامی آن‌ها به محله نیز ممکن است و نیازمند مطالعه‌ی بیشتری ست. به طور کلی، نام گذاری محلات در نوبندگان بر چند پایه استوار است.

الف) مذهب، ب)شغل و پیشه، ج) قومیت، د) بنای شاخص یا مکان عمومی، ه) اعتبار و مرتبه‌ی اجتماعی افراد

آنچه نویسنده‌ی کتاب "دیار من نوبندگان" که خود از اهالی آنجاست، به عنوان محله های نوبندگان یاد کرده است، یازده محله را شامل می شود که صرف نظر از محله‌ی بالا بدین قرار است: (پیش از این آورده شد که منظور از محله‌ی بالا و پایین، دو قلعه است. در بین اهالی هر دو واژه‌ی محله و قلعه به صورت پیشوندِ واژه های بالا و پایین استفاده می شود که تلفظ و دسته بندی صحیح آن بر اساس منابع تاریخی،  قلعه ی بالا و قلعه‌ی پایین است )

1-     محله‌ی جهودها(از نظر وسعت، این محله بیشترین مقدار زمین را در اختیار داشته است )

2-     محله‌ی کُهمره‌ای

3-     محله‌ی بیسمونی

4-     محله‌ی کُلوها

5-     محله‌ی کَلِه

6-      محله‌ی عمارت یا مدرسه

7-     محله‌ی آهنگرها

8-     محله‌ی نجارها

9-     محله‌ی امامزاده یا محله پیر

10- محله‌ی قبرستان یا محله آبیاری

در تحقیقات نگارنده، اهالی از محله‌ی کاروانسرا، محله ی ملا محتشم، محله‌ی کربلایی نصیر(کَل نصیر)، محله‌ی میرزا محمد صادق (میز مَ صِدِق)، محله‌ی حمام، محله‌ی آسیاب و محله‌ی گلیانی نیز نام برده اند.

امکان بررسیِ دلیل تعداد زیاد اسامی و تشتت آرا در نام گذاری محله های نوبندگان در این مقال نمی گنجد و نیازمند پژوهش های بیشتری ست. اما به نظر می رسد برخی به اشتباه نام گذر یا راسته یا کوچه را نیز به محله تعمیم می دهند. دلیل دیگر، تخریب ها و تغییراتِ کالبدِ معماری بافت نوبندگان در سال‌های اخیر است که مرزبندی محله های قدیم را در اذهان نسل های بعدی دگرگون کرده و نام گذاری ها بیشتر شده است.

به هر روی وجه مشترک نظر اهالی و کتاب جناب طهرانی درباره‌ی نوبندگان در نامگذاری محله ها به قرار زیر است: (به ترتیب شماره گذاری بر روی نقشه)

شماره 1 و 2 به ترتیب محدوده‌ی گورستان قلعه بالا و گورستانِ قلعه پایین است.

قلعه‌ی پایین: 3- محله جهودها، 4- امامزاده (شاهزاده علی) 5- آهنگرها، 6- محله قبرستان(آبیاری) 7- آهنگرها، 8- نجارها

قلعه‌ی بالا: محله های 9- کاروانسرا (عمارت) 10- کهمره ای، 11- بیسمونی، 12- محله کَله، 13- گلیانی، 14- محله‌ی عرب ها (محله ی عرب ها در سال های اخیر شکل گرفته است. پیش از این، عشایر عرب در این مکان اتراق می کرده اند و به مرور سکنا گزیده‌اند)

به دلیل تغییرات کالبدی، مرزبندیِ دقیق محلات مشخص نشد و در نقشه‌ی پیش رو محدوده و مکانِ اصلی محله ها نشان داده شده است. قلعه‌ی بالا با رنگ قرمز و قلعه‌ی پایین با رنگ آبی و دو گورستان نوبندگان با رنگ سبز مشخص شد.

 

  نقطه مکانِ محله های نوبندگان

 

 عناصر فضا سازِ بافت تاریخی نوبندگان

علاوه بر خانه‌ها که عمده ترین عناصر شکل دهنده‌ی بافت معماری هستند، آثار دیگری نیز با توجه به نیاز ساکنین طی گذشت سال‌ها ساخته شده که برخی از آن‌ها از بین رفته یا تخریب شده و یا همچنان پا برجا هستند.

آنچنان که در گذشته معمول بوده است خاک مورد نیاز ساخت بناها را اهالی از نقاط مشخصی در داخل یا خارج از حصار روستا تهیه می کرده اند. از همین رو در آن مکان ها زمین کنده شده را به نام گودِ مشخصی نام گزاری کرده‌اند. در حال حاضر این گودها هموار شده است. اسامی برخی از این گودها عبارتند از:

گود گِلِ زهی (بیرون حصار قلعه‌ی بالا)، گود عمارت، گود سلیمی، گود محمدی، گود مسجد کهنه، گود نوروزی، گود ننه علی و ...

تَل‌ها یا به گویش محلی تُل‌های اطراف نوبندگان مکان‌های تپه مانندی هستند که اغلب آن ها در زمره‌ی تپه های باستانی قرار دارند. افراد مسن تر هریک خاطراتی را از رویدادهایی که در این تل ها رخ داده، به یاد دارند و تعریف می کنند. اسامی برخی از این تل ها به قرار زیر است:

تل قنبری(حوالی گورستان قلعه بالا و محل استقرار داروغه و کلانتر جهت بازرسی) ، تل صدرآباد(مکان خواندن نماز باران و تفریح اهالی) ، تل جهودی(مکان دفن اموات یهودی ها)، تل آ کِل وهاب (مکان تفریح دانش آموزان مکتب خانه‌ی کربلایی وهاب و برادرش کربلایی محمد حسن فرامرزی).

کمبود آب و خشک سالی های اخیر تمامی باغ های نوبندگان را خشکانده و به زمین هایی بایر تبدیل کرده است. پروسه‌ی این خشک سالی از دهه‌ی سال های 1330 شمسی شروع شده و تا کنون ادامه دارد. بنا بر نظر اهالی اولین باغِ نوبندگان که خشک شد باغ بُخَنگ بوده است و آخرینِ آن باغ اسماعیل آباد در دهه‌ی هشتاد.

تصویر زیر موقعیت تعدادی از باغ های نوبندگان را به نسبت با مکان روستا نشان می دهد.

 

 موقعیتِ باغ‌های نوبندگان به نسبت با مکان روستا

باغ صدر آباد بنا بر فارسنامه‌ی ناصری متعلق به اواخرِ دوران صفوی می باشد. از باغ و قلعه‌ی صدراباد تنها حصار قلعه باقی مانده و در زمینِ باغ، گندم و جو کاشته می شود.

پلان باغ های نوبندگان با توجه به عکس هوایی سال 46، چهارباغ ایرانی ست. علاوه بر باغ ها باغچه هایی نیز در داخل روستا و خارج از آن موجود بوده که هم اکنون آن‌ها نیز خشک شده‌اند. اهالی از باغچه‌ی ناری(اناری) و باغچه‌ی کل محمودی و باغچه‌ی کل نصیر یاد کرده اند.

 

 پلان جهار باغ ایرانی در باغ اسماییل آباد که خشکیده است

کاروانسرای نوبندگان بنایی باز مانده از دوران صفوی بود که در دهه‌ی هفتاد (1370) به جهت خیابان کشی تخریب شد. بنایی چهار ایوانی که نگارنده سردر و شترخانه‌های آن را در نوجوانی به یاد می آورد. ایرج افشار نیز از آن یاد کرده و آن را ستوده است. (این مطلب در نوشته های پیشین آورده شد). یکی از اهالی نوبندگان کروکی و اسکیسی ساده و در حد توان از کاروانسرای مذکور کشیده که نگارنده از وبلاگ نوبندگان اخذ کرده و در ادامه آورده می شود. حسرت تخریب کاروانسرا هنوز در بین اهالی بیان می شود. همگی از حوض سنگی و شیرهایی در اطراف حوض و ناودان های سنگی عظیمِ کاروانسرا یاد می‌کنند.

 

 دو کروکیِ کاروانسرا به قلم یکی از اهالی (متاسفانه نام ایشان مجهول ماند)

 

از این ترسیمات می‌توان به مقرنس کاری و نقاشی و آجرکاریِ سردر و درهای چوبی آن پی برد. به نظر می رسد که قوس های تیزه ای به دلیل عدم توان ترسیم به صورت مخروطی و مثلثی کشیده شده است. با وجود کمبود منابع، این ترسیمات ارزشمند است.

حمام ها

نویسنده‌ی کتاب "دیار من نوبندگان" به چند حمام در روستا اشاره می کند که تعدادی از آن ها در کودکی نویسنده متروکه بوده است. علاوه بر آن ها، تا دهه‌ی هزار و سیصد و هفتاد شمسی بنای حمام محله‌ی بالا و حمام یهودی‌ها که پس از مهاجرت یهودیان مورد استفاده ی اهالی بوده را نگارنده در کودکی به یاد می آورد اما مورد استفاده نبودند. این حمام ها همانند نمونه های ایرانی دارای بینه و سربینه و گرمخانه و خزینه بوده و بنا به گفته‌ی اهالی، تزیینات آهک بری داشته اند. حمام قلعه‌ی پایین در خیابان کشی های اخیر تخریب شده ولی حمام قلعه‌ی بالا به دلیل پایین تر بودن از سطح کوچه و خیابان به صورت سالم در زیر خاک مدفون است و امکان خاکبرداری و احیای آن وجود دارد.

مساجد

درباره‌ی قدمت مساجد نوبندگان منابع چندانی در دست نیست. اغلب آن ها متعلق به دوران پهلوی و برخی نیز پس از انقلاب ساخته شده‌اند.  مسجد بی بی حاجی که تناسبات معماری قاجار در شبستان و زیرزمین آن به چشم می آید را مسجد جامع می نامند. بانی مسجد را بی بی سکینه منصوری همسر حاج میرزا باقر می دانند که همزمان با ساختن بنای عمارت این مسجد را می سازد. (عمارت بنای بزرگی بوده است که حاج میرزا باقر جهت سکونت در دوطبقه با حیاط مرکزی می سازد. در اطراف حیاط اتاق های پنج دری و سه دری و در پشت هر اتاق پستو ها قرار داشته اند. حوضی بزرگ و باغچه هایی گل کاری شده از خصوصیات این بنا بوده که در کتاب جناب طهرانی از آن یاد شده است. پس از مهاجرت میرزا باقر به شیراز این بنا به درخواست مالک در اختیار اداره‌ی فرهنگ قرار می گیرد و اولین مدرسه‌ به شیوه‌ی امروزی در سال 1311 در نوبندگان تاسیس می شود. علاوه بر این، امامزاده ای مشهور به شاهزاده علی نیز از قدیم الایام در این روستا وجود دارد که مورد احترام و  مکان زیارت اهالی به شمار می رود. ایرج افشار نیز به سنگ گورهای قرن شش و هفت در این مکان اشاره می کند. از جمله سنگ قبری که تاریخ قرن هفتم قمری و نام فاضل دانشمندی، مشهور به محمد بن روزبه بر آن حک شده است. (پیش از این آورده شد)

از آسیاب ها و چهار مکتب‌خانه‌ی قدیم نوبندگان نیز همانند کاروانسرا، اثری به جا نمانده است. سنگ آسیایی، بازمانده‌ی تخریبِ بنا در قلعه‌ی پایین موجود است.

   مکان یابی برخی از آثار شاخص بافت تاریخی نوبندگان

به ترتیبِ مکان‌های شماره گذاری شده : 1- خانه عزیزیان(خانه حاج خورشید) 2 – حمام قلعه بالا (موجود است ولی زیر خاک مدفون شده) 3 – مسجد جامع (پابرجاست) 4 – شاهزاده علی (پابرجاست) 5- کاروانسرا (تخریب شده است) 6 – حمام جهودی (تخریب شده) 7 – دو گورستان قلعه بالا و پایین.

 

 

باتشکر از مهندس حسین پور احمد